२४ वर्ष बितिसक्दा पनि श्रीषा कार्कीको त्यो पीडादायी अनुहार धेरैको स्मृतिबाट मेटिएको छैन। एउटा तस्बिर, एउटा पत्रिकाको प्रकाशन र त्यसपछि विकसित भएको दुःखद घटनाक्रमले नेपाली समाज, पत्रकारिता र हाम्रो सामाजिक संवेदनशीलतामाथि आज पनि गम्भीर प्रश्न उठाइरहेको छ।

त्यो तस्बिरलाई अहिले फेरि हेर्दा एउटा प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ । के त्यो तस्बिर श्रीषाको सहमतिमा खिचिएको थियो?

तस्बिरमा देखिने उनको अनुहार, आँखाको भाव र शारीरिक असहजतालाई हेर्दा त्यो कुनै सामान्य वा स्वेच्छिक फोटोसुट थियो भनेर सहजै स्वीकार गर्न सकिने अवस्था देखिँदैन। तर फोटो हेरेर मात्र कसैलाई दोषी ठहर गर्न सकिँदैन। त्यसका लागि घटनाको सम्पूर्ण पृष्ठभूमि, प्रमाण, सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बयान र तत्कालीन अनुसन्धान सबै सार्वजनिक रूपमा पुनः परीक्षण हुन आवश्यक छ।

यही कारणले आज मुख्य प्रश्न किशोर श्रेष्ठ मात्र दोषी हुन् कि होइनन् भन्नेमा सीमित हुनु हुँदैन। त्यो तस्बिर श्रीषाको हातबाट बाहिर निस्किएर पत्रिकाको पानासम्म कसरी पुग्यो भन्ने सम्पूर्ण श्रृंखलाको अनुसन्धान हुनुपर्छ।

किशोर श्रेष्ठले स्वयं दिएको एउटा अन्तर्वार्तामा उक्त फोटो जनआस्थाले आफैं नखिचेको, प्रहरीबाट प्राप्त भएको र त्यसको सम्भावित परिणामबारे पर्याप्त सोचविचार नगरी प्रकाशित गरिएको बताएका छन्। यो भनाइ आफैंमा गम्भीर प्रश्न उठाउने विषय हो।

यदि फोटो प्रहरीबाट आएको हो भने प्रहरीसम्म त्यो फोटो कसरी पुग्यो?

यदि कुनै व्यक्तिले फोटो खिचेको हो भने किन खिचियो?

यदि श्रीषाको सहमति थिएन भने त्यो फोटो कसरी अरूको हातमा पुग्यो?

र अन्ततः कुन आधारमा त्यस्तो निजी तथा संवेदनशील तस्बिर सार्वजनिक गर्ने निर्णय गरियो?

अर्कोतर्फ, पछिल्ला प्रकाशित विवरणहरूमा श्रीषाको फोटो खिच्ने व्यक्ति उद्धव भण्डारी, तत्कालीन पूर्व प्रहरी सब–इन्स्पेक्टर तथा फोटो पत्रकार, भएको दाबी गरिएको छ। फोटो खिचिएको स्थानसम्बन्धी विवरणमा समेत उनको आफन्तको घरको प्रसंग आएको छ। श्रीषाले फोटो जबर्जस्ती खिचिएको भन्दै प्रहरीमा गुनासो गरेको दाबीसमेत सार्वजनिक सामग्रीमा उल्लेख छ।

यी सबै दाबीहरू सत्य हुन् भने विषय अत्यन्त गम्भीर हुन्छ। तर दाबी र प्रमाणबीचको फरक बुझ्नुपर्छ। कसैको नाम सार्वजनिक भएको आधारमा मात्र उनलाई अपराधी घोषणा गर्नु न्याय होइन। बरु यस्ता गम्भीर आरोपमाथि राज्यका अनुसन्धान निकायले प्रमाण खोज्नुपर्छ र सत्य बाहिर ल्याउनुपर्छ।

तर अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ—यति वर्षपछि पनि त्यो फोटो खिच्ने भनिएका व्यक्तिको भूमिकामाथि पर्याप्त सार्वजनिक बहस किन भएन?

श्रीषाको नामसँग जोडिएर एउटा पत्रिका, एउटा सम्पादक र एउटा प्रकाशनको चर्चा पटक–पटक भयो। तर फोटोको स्रोत, फोटो खिच्ने व्यक्ति, फोटोको स्वामित्व र फोटो पत्रकारसम्म पुग्ने प्रक्रिया भने तुलनात्मक रूपमा ओझेलमा परेको देखिन्छ।

कुनै पनि पत्रकारिताको पहिलो दायित्व सूचना प्राप्त गर्नु मात्र होइन, त्यसको सामाजिक प्रभाव र मानवीय संवेदनशीलतालाई पनि बुझ्नु हो। विशेषगरी कसैको निजी जीवन, व्यक्तिगत मर्यादा र असहाय अवस्थासँग सम्बन्धित सामग्री प्रकाशित गर्दा पत्रकारिता अझ जिम्मेवार हुनुपर्छ।

एउटी युवतीको निजी पीडा यदि कसैका लागि ‘स्कुप’ बन्यो भने त्यो केवल एउटा समाचारको विषय हुँदैन—त्यसले पत्रकारिताको नैतिकताको परीक्षा लिन्छ।

त्यसैले आज हामीले दोषी खोज्दा फोटो छाप्ने व्यक्तिमात्र होइन, फोटो खिच्ने, राख्ने, प्रतिलिपि बनाउने, उपलब्ध गराउने, पत्रकारसम्म पुर्‍याउने र अन्ततः प्रकाशित गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रियालाई हेर्नुपर्छ।

कसैले फोटो खिचेको हो भने किन खिच्यो?

कसैले सुरक्षित राखेको हो भने किन राख्यो?

कसैले अरूलाई दिएको हो भने कुन उद्देश्यले दियो?

कसैले पत्रकारलाई दिएको हो भने उसले त्यसको संवेदनशीलता बुझ्यो कि बुझेन?

र पत्रकार तथा सम्पादकीय नेतृत्वले प्राप्त सामग्री प्रकाशित गर्नुअघि त्यसले सम्बन्धित व्यक्तिको जीवनमा पार्न सक्ने प्रभावबारे कति गम्भीरतापूर्वक सोच्यो?

यी प्रश्नहरूको उत्तर नखोजेसम्म यो घटनाको पूर्ण सत्य बाहिर आउँदैन।

आजको पुस्ताले यस घटनालाई केवल पुरानो सनसनीपूर्ण घटना भनेर बिर्सनु हुँदैन। यो हाम्रो समाजले महिलाको निजी जीवन, प्रतिष्ठा, सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी र शक्तिको दुरुपयोगलाई कसरी हेर्छ भन्ने प्रश्न पनि हो।

यदि कसैलाई ब्ल्याकमेल गरिएको थियो, जबर्जस्ती फोटो खिचिएको थियो, निजी सामग्री दुरुपयोग गरिएको थियो वा कसैको असहाय अवस्थालाई व्यावसायिक वा व्यक्तिगत फाइदाका लागि प्रयोग गरिएको थियो भने—त्यसको निष्पक्ष छानबिन आवश्यक छ।

उद्धव भण्डारीमाथि सार्वजनिक रूपमा लगाइएका आरोपहरू सत्य हुन् भने उनीमाथि अनुसन्धान किन भएन? भएको थियो भने त्यसको निष्कर्ष के थियो? कुनै मुद्दा चलेको थियो कि थिएन? र थिएन भने किन थिएन?

यी प्रश्नको जवाफ माग्नु कसैलाई दोषी घोषणा गर्नु होइन। यो त कानुनी राज्यमा प्रमाण र अनुसन्धानको माग गर्नु हो।

हामी सामाजिक सञ्जालको अदालत बनाउन चाहँदैनौँ। हामी कसैलाई प्रमाणबिना अपराधी घोषणा गर्न पनि चाहँदैनौँ। तर यति अवश्य भन्न सक्छौँ—गम्भीर आरोप छ भने निष्पक्ष अनुसन्धान हुनैपर्छ।

श्रीषा आज आफैं उपस्थित भएर आफ्नो पक्ष राख्न सक्दिनन्। तर उनको त्यो तस्बिरले आज पनि एउटा प्रश्न गरिरहेको छ।

त्यो फोटो कसले खिच्यो?
किन खिच्यो?
कसरी बाहिर आयो?
कसले कसलाई दियो?
र किन प्रकाशित भयो?

यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी हाम्रो समाज, पत्रकारिता क्षेत्र र राज्यका अनुसन्धान निकाय सबैको हो।

श्रीषाको नामलाई फेरि सनसनी बनाउन होइन, उनको पीडाबाट सत्य खोज्न आवश्यक छ।

त्यो फोटो खिच्ने हातदेखि त्यो फोटो सार्वजनिक गर्ने हातसम्मको सम्पूर्ण सत्य बाहिर आउनुपर्छ।

ब्ल्याकमेल, शोषण र कसैको असहाय अवस्थाको व्यापार गर्ने जो–कोही भए पनि कानुनको कठघरामा उभिनुपर्छ।

श्रीषालाई न्याय देऊ।

पत्रकारिताको नाममा भएको सम्भावित दुरुपयोगको हिसाब खोज।

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—पीडितको मौनतालाई अपराधीको ढाल बन्न नदेऊ।

२४ वर्ष पुरानो त्यो तस्बिर आज पनि बोलिरहेको छ।

अब राज्य र समाजले त्यसको आवाज सुन्ने बेला आएको छ।

दशैं नजिकिइरहेको छ । केही स्मृतिको झोक्काहरु मेरो मष्तिस्कमा यताउति गरिरहेका छन् । दशैंसँग जोडिएका अनगिन्ती स्मृति छन् । बाल्यवस्थाका एकथरि, हुर्किदै गर्दाका, किशोरावस्थाका, तन्नेरी अवस्थाका अर्कोथरी र वयष्क अवस्था झन् अनेकथरी । ती सब एक झमट आउँछन्, अनि निमेषभरमै गायव हुन्छन् । तर, कहिल्यै छाड्दैन अस्पतालको आंगनमा आमाको हातबाट लाएको दशैंको टीकाको सम्झनाले । आमाको ममता मुछिएको अन्तिम टीका थियो त्यो । दशैं सकिएको केही दिनमै आमाले संसार छाडिन् । आमाको देहान्तसँगै मेरो दशैंको रंग उड्यो । अहिले पनि फिक्काफिक्का लाग्छ ।

मेरो आँखामा नाँचिरहन्छ, शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जको वार्डबाट आमा क्याथेटर र युरिनको पोको आफैंले समातेर हिँड्दै पार्कसम्म आएकी थिइन्। भाइ ईश्वरी र मलाई टिका लगाइदिएकी थिइन् । भित्रभित्रै गल्दै गइरहेकी आमाले आश्वस्त पारेकी थिइन्, ‘अव त हिड्न सक्ने भएँ  । केही वर्ष अझै बाँच्छु ।’ आमाको ‘बाँच्छु’ शब्दले अस्पतालकै आंगनमा भएपनि दशैं बडो रमाइलो लागेको थियो ।

तर, बाँच्नुभएन । यसपल्ट दशैं आउँदै गर्दा आमा आइन् सम्झनामा । लेख्न तम्सिए आमाको कथा । पीडा लुकाएर हाँस्न जानेकी एक अजिबकी  पात्रको कथा । आफू दुखेर अरुका लागि मल्हम बोक्ने साहसीको कथा ।

०००

२००९ सालमा जन्मिएकी मेरी आमाको २०२४ सालमा आफ्नै भिनाजुसँग बिहे भएको थियो, तेस्री श्रीमतीको रुपमा । सम्भवतः आफ्ना मनपर्ने ज्वाइँकी कान्छी श्रीमती हुन्छे भनेर आफ्नी एउटी छोरी बितेपछि मावली हजुरबाले आमालाई अन्माएर पठाएका थिए । आफ्नी एउटी छोरीको मृत्युहुँदा ज्वाइँलाई परेको खतीको क्षतिपूर्तीका रुपमा पो आमालाई अन्माएका थिए कि ? तर, आमा कान्छी श्रीमती भइनन् । उनी त साइँली दरिइन् ।

मेरी आमाकी दिदी अर्थात् मेरी ठूलीआमाको २०१० सालमा मेरा बासँग विवाह हुँदा ठूलीआमा दश वर्षकी र मेरी आमा एक वर्षकी मात्रै थिइन् । बा ससुराली जाँदा त्यो १४ वर्षको अन्तरालमा धेरैपटक आफ्नी सानै सालीलाई  काखमा खेलाएका थिए । बोकेर यताउति गरेका थिए । मेरी आमा उहाँका भिनाजु (मेरा पिता)को काखमा खेलेरै हुर्किएकी हुन् । पछि दुर्भाग्यवस ठूलीआमाको मृत्यु भयो । आमाका भिनाजुले अर्को बिहे गरे । तर मेरा मावली हजुरबालाई चिन्ता परिरह्यो। आँगन पोलेर पुजेर, जल खाएर बनाएका ज्वाइँलाई आफ्नी छोरी मरेपछि परेको दुख घटाउन र टुट्न लागेको सम्बन्ध जोगाउन अर्की छोरी दिने निधो गरे ।

मेरो पिता पढेलेखेको मान्छे । खानदानी परिवारको छोरो । मेरा मावली हजुरबाले त्यस्तो मान्छे गुमाउन चाहेनन् । पहिला दश वर्षकी जेठी छोरी सुम्पेका उनले अहीले फेरी उही ज्वाइँलाई  बोलाएर चौध वर्षकी अर्की छोरी अन्माएर पठाए । मेरी आमा आफ्नो बा जत्रै लाग्ने भिनाजुकी श्रीमती र ज्वानखोले खानदानकी बुहारी भइन् ।

घर कडा थियो। सासु राइकट थिइन्। सौता माथिको बुहार्तन सजिलो थिएन। चौध वर्षको केटाकेटी उमेर त्यसमाथि अट्ठाइइस÷तीस वर्षको बाघ जस्तो लोग्ने । डरमर्नु तरिकाले घर थेगेकी मेरी आमाको लागी पर्वहरु पनि डराई–डराई आउँथे । रमाईलो र खुशीहरु पनि लुकी–लुकी आउँथे र कहालिएर फर्किन्थे । एक किसिमको सास्ति नै थियो त्यो बुहार्तन। भाँडाकुटी र पुतली विहे खेल्ने उमेरमा मेरी आमा कडा घरकी बुहारी भएकी थिइन्। धेरै रात रोएरै गुजार्नुपरेको उहाँले सुनाउनुभएको विगत मलाई चलचित्रको कथा जस्तो लाग्थ्यो । मेरो कपालमा औंला खेलाउदै मलाई सुताउँदा उनले धेरै कथा सुनाइन् । छोराले बुझोस् भनेर होइन, मनको बह पोख्न ठाउँ नपाएर सुनाएकी हुन् ।

चौबिस सालमा चौध वर्षकी केटी बिहे गरेका मेरा बालाई सन्तानको अत्यन्तै रहर थियो । उनी तीस वर्षका थिए तर सन्तान जन्मेका थिएनन्। कुल धान्नु थियो । वंश जोगाउनु थियो। यस्ता ठूला जिम्मेवारीले थिचिएका मेरा बाले तीन वर्ष पर्खे । सन्तान जन्मने कुनै लक्षण नदेखेपछि मेरी आमा सत्र वर्षकी मात्रै हुँदा सत्ताइस सालमा अर्को  विहे गरे ।

सत्रवर्षको उमेर भइसक्दा र विहे गरेको  तीन–तीन वर्ष हुँदापनि लोग्नेलाई सन्तान सुख दिन नसकेकी मेरी आमा अझै केही वर्ष पर्खन चाहन्थिन् तर मेरा बा फुपुहरु र ज्योतीषको दवावमा आए । उनले पर्खन मानेनन् । एकदिन सुटुक्क दौरासुरवाल लगाएर निस्केका बाले दुई दिनपछि पन्चेबाजा बजाउँदै जन्ती सहित नयाँ दुलही लिएर आँगनमा देखापरे । मेरी आमा वेहोस भइन् । रोइन् कराइन् । ठुल्बाहरुले हप्काए । धेरै बिरोध गरे घरबाट लखेट्ने धम्की दिए । ठुलीआमैहरुले ‘तेरो पुर्पुरै यस्तै रैछ’ भनेर सम्झाए। आमाले आफ्नै कर्मको दोष हो भन्ने ठानेर चित्त बुझाइन्।

कान्छी आमाको आगमनसँगै घरमा दिदीहरु जन्मिए । ठूलो दाजी जन्मनुभयो । हाम्रो घर स्वर्ग जस्तै सुखैसुखले भरिपूर्ण हुँदै गयो, जुन यद्यपी कायम छ । सन्तान जन्माउन मेरा बाले के गरेनन् । आँपको रुखसँग समेत विवाह गरेका छन् ।  म लगायत हामी सबै सन्तानलाई जन्म दिनको लागि उनले गरेको संघर्ष सम्झदा बाप्रति सम्मानभाव जागेर आउँछ ।

०००

समय बित्दै गयो । आमा प्राय रोईरहन्थिन् । किन रुन्थिन् मेरीआमा त्यति धेरै? त्यो बुझ्ने उमेर हुनै लागेको थियो । अचानक आमा बिमारी भइन्, उठ्नै नसक्ने गरी । बेथा लुकाउने अचम्मको बानी थियो आमाको। किन त्यसरी आफ्नो विमार लुकाउँथिन् ? मैले कहिल्यै बुझीन या बुझ्नै सकिनँ । जति सकस भएपनि कहिल्यै ‘बिमारी छु’ भनिनन्।

त्यो दिन अचानक आयो र आमा थला परिन्। ज्वरो आउने, घुँडा दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने र वाकवाकी लागीरहने हुँदाहुँदै मेरी आमा ओच्छ्यान परेकी थिइन्। धामीझाँक्री देखाउने, गुरुङ डाक्टरका ट्याबलेट र पिपलटारे डाक्टर्नीका आयुर्वेदिक झोल दवाइको भर पर्न छाडिसकेकी थिइन् आमा । उनीहरुले ‘गेष्टी’ हो भनेर धेरै पैसा असुलीसकेका थिए । आमालाई सेक विसेक लागेको थिएन ।

आमा उठ्नेबस्ने गर्नै नसक्ने भएपछि मैले हिम्मत गरेर बासँग भनें, ‘बा आमालाई अस्पताल लैजाम न ।’ बा ले पुलुक्क मलाई हेरे । वरीपरी कोही छ कि भनेर नजर दौडाए । अनि सुस्तरी भने, ‘अव पिंढी कुर्ने दिन आएका हुन अस्पताल लगेर फाइदा छैन । खर्च ठुलो आउँछ ।’

म असमज्जमा परें । आमालाई ठूलो डाक्टरलाई देखाउन पाए निको हुन्थिन् कि भन्ने मेरो आशामा तुषारापात हँुदै थियो । मेरा बा उपचारको मामलामा निकै अनुभवी मान्छे हुन् । उनका दुबै मिर्गौलाको अपरेसन गरेर पत्थर निकालेको हो । बाको अपरेसनताका आमाले रातदिन भगवानको पूजा गरेर व्रत वसेर उनलाई निको होस् भनेर कामना गरेको धेरै समय भएको थिएन । बा निको भएर फर्केका पनि हुन काठमाडौंबाट तर मेरी आमा बिमारी हुँदा बाले किन यति साह्रै उपेक्षा गरेका ? विहान उठेर आमालाई लिएर म अस्पताल हिँडे काठमाडौं । दिदी उतै थिई ।

आमालाई डाक्टरले जाँचे, दुबै मिर्गौला विग्रेको भने र उपचार सुरु गरे । आमालाई उपचार गर्ने पैसाको निकै समस्या पर्यो । म भन्दा सानो भाई ईश्वरीले सात हजार जोगाएर राखेको रहेछ । त्यो पनि मासियो । दिदीसँग र मसँग भएका वीसतीस हजार रुपैयाँ समेत कुनै छेउ नलागी दुई हप्तामै सकिए । त्यसपछी बाले पटक–पटक गरी पन्ध्र हजार पठाउनुभएको थियो । त्यो पैसाले कुनै छेउ लागेन । अपरेशन गरेको साठीऔं दिनसम्म आमालाई सन्ताउन्न पोका रगत दिनुपरेको थियो । उपचार गर्दा म ऋणमा चुर्लुम्मै डुबिसकेको थिएँ । आमा पीर गरिरहन्थिन्। आफू बिमारी हुनाले बालख छोरो ऋणमा डुब्दा कुनचाहिं आमा पो दुखि नहोलिन् र । अभावै अभावमा उपचार गराउँदा पनि मेरो ऋणको ग्राफ डेढ लाखबाट उकालो लागिसकेको थियो । शिक्षण अस्पतालले डिस्चार्ज गर्न पनि सकेन, निको बनाउन पनि सकेन । एकजना दयालु नर्सको अनुकम्पाले मेरी आमालाई फ्री बेडमा सारेर उपचार गर्न सहयोग पुग्यो, त्यसपछि भने पहिला जस्तो ठूलो खर्च आएन ।

अपरेशन पछि दुई महिना अस्पताल बसेपछि एकदिन डाक्टरले बोलाएर मलाई सोधे, ‘तिम्रा बा खोई ?’ मैले ‘घरैछन’ भन्ने जवाफ दिएपछि सके आजैको दिनभित्रै बालाई बोलाउ भने । आमा आईसियुमा थिइन् । मैले अनिष्ट हुने शंका गरें । बालाई फोन गरें । भोलीपल्टको बस चढेर बा आइपुगे । झोलामा केही तुलसीका पत्ता र जौतील ल्याएका रहेछन् । मैले बा आइपुगेको डाक्टरलाई सुनाएँ । उनिहरुले भेन्टिलेटर निकाल्ने निर्णय गरे । म स्तब्ध भएर उनीहरुको कुरा सुनिरहें ।

निलो गाउन लगाएर बा आमाको टाउको नजिकै उभिएका थिए । म गोडा पट्टीबाट आमाको मुखमा लगाइएको पाईप हेर्दै थिएँ । अटोमेटिक मेसीनले आमालाई सास फेराइरहेको थियो । एकछिनमा नर्स आइन् । ईसीजी मेसिनमा के–के चलाइन्। तियहाँ देखिएका रातानिला बांगा धर्सा सोझा हुँदै गए । एउटा लामो आवाज निकालेर मेसिनले टुइइय ग¥यो । नर्सले त्यो मेिसन बन्द गरिन् र आमाको मुखबाट पाइप निकालिन् । छातीमा टाँसेका बाटुला टेप हटाइन् । बा ले बरर गीता पाठ गर्न थाले । आमाको मुखमा तुलसी पात र जौतील राखिदिए । आमाले घिक्क गरिन् । बा ले तप्प आँशु चुहाए । म किंकर्तब्यविमुढ मुढो झैं त्यहाँ ठडिइरहें ।

यसरी आमाको जीवन समाप्त भयो र म टुहुरो भएँ । रात परिसकेको थियो । आइसियुबाट निकालेर आमालाई अन्तै कतै लगियो । मैले त्यता हेर्न पाइन । भोलीपल्ट अन्त्येष्टीको लागि लास निकाल्ने बेलामा मात्र मैले पाएँ । मेरा बाको संगत ठूला मान्छेहरुसँग रहेछ ।  पूर्व मन्त्री दिनवन्धु अर्याल, बहालवाला मन्त्री गोपालमान श्रेष्ठ, सांसद शंकर पाण्डे र युवा नेता कमल पंगेनीहरु बालाई परेको दुःखमा दुःख मिसाउन अस्पताल आइपुगेका थिए । ठूला मान्छेकी श्रीमती बितेकोमा आर्यघाटमा समेत ठूलै मान्छेहरु मलामीको रुपमा उपस्थित थिए । बालाई आमाको मृत्युले कुनै अशर प¥यो कि अथवा परेन त्यो म बुझ्दिन । किनकि बाका अरु दुई श्रीमती बाँकी थिए ।  तैपनि आफ्नै श्रीमती मर्दा केही पिडा त भयो होला त्यसैले त हिजो दुईथोपा आँशु चुहाएका थिए । मेरो भने संसार लुटीएको थियो । दैबको लाठी मैमाथि बज्रेको थियो । निरीह भएको थिएँ । यो सब म आफैमाथि परेको बज्रपात हो भनेर विस्वास गर्नै सकीरहेको थिइनँ ।

आमा धुवाँमा बिलिन भइरहँदा मैले केही डाक्टरले पनि ‘निको हुन्छ अव धेरैदिन अस्पताल बस्न पर्दैन’ भन्ने आश्वासन सम्झिएँ । आमाले क्याथेटर र युरिनको पोको समातेरै टिचिङ अस्पतालको पार्कसम्म झरेको सम्झिएँ । बिमार लुकाएर हंसमुख हुँदै भाई ईश्वरी र मलाई टिका लगाइदिएको सम्झिएँ।

केही दिनअघि  फुलपातीको दिन आमालाई अस्पतालको बेडमा छोडेर दिदी घर फर्कीएकी थिई । उसको जागीर थियो स्कुल पढाउँथी । आमासँगै बसिरहन उसलाई जागीरले दिएन तर मनमा आमा निको भएर फर्कने सपना बोकेर ऊ घर गएकी थिई ।

आमाको अन्त्यष्टी सकियो । वालिङ जाने गाडी थानकोटबाट ओरालो लाग्दा म झल्याँस्स भएँ । मेरो सिटको आडैमा भाई बसेको थियो । यही उकालो गाडीमा चढ्दै गर्दा आमालाई निको बनाएर तन्दुरुष्त बनाएर फर्कने रहरका साथ काकाठमाडौं छिरेको म आमाको अस्तु आर्यघाटमा सेलाएर एक्लै फर्कदै थिएँ । अनायासै मेरा आँशु बगे।  म झ्यालपट्टी फर्किएँ । भाईले मेरो पिठ्युँमा सुस्तरी मुसार्यो । अव घर गएर दिदीलाई के भनुँ ? अर्को पिरलोले ग्रसित थिएँ म ।

दिदी आमासँग निकै नजिक थिई । मैले बरु केही समय घर बाहिर आमाबाट टाढा भएर बिताइसकेको थिएँ । छोरो थिएँ, सायद अलि कठोर पनि पो थिएँ कि । तर दिदी विहेपछि पनि आमासँगै थिई । उसले पढाउने स्कुल नजिकै थियो,प त्यसैले ऊ आमासँगै बस्थी । दशैं विदा थियो । त्यसैले आफ्नो घर गएकी थिई । काठमाडौंबाट मेरा भिनाजु पनि मसँगै फर्किएका थिए ।  उनी घर पुगेर सोझै दिदीलाई हामी काठमाडौंबाट फर्केको खवर मात्र सुनाएछन्।

एक हप्ताअघि निको हुँदै गरेकी आमाको उतै मृत्यु भयो र भाई एक्लै फकियो भन्ने मेरी दिदीले सोच्दै सोचिन  । उ, हुर्रिएर निको भएकी आमा भेट्न आइपुगी ।

दिदी आइपुग्दा साँझ परिसकेको थियो । पिंढीलाई गुन्द्रीले बारेर मलाई राख्ने ‘कुनों’ तयार पारिकसकेका थिए । मेरो कपाल खौरिएर म मुडुलो भइसकेको थिएँ । दिदी घरमुनी आइपुगेको सम्चार आयो । ऊ खुशी हँुदै हान्निएर आएकी थिई ।

‘यहाँ आएपछी भाईलाई झम्टिन्छे सितेले । यसलाई कुनातिर लुकाओ। छुन दिन हुँदैन,’ पण्डित बाले हो कि थुम्केली बाले हो मलाई लुकाउने उर्दी जारी गरे  । साहु रामेले कुनाको गुन्द्रो पन्छाएर मलाई भित्र छिर्न ईशारा ग¥यो । म लुकें। दिदी आँगनमा प्रवेश गरी र ‘आमा’ भनेर बोलाई । मेरा आँखाबाट बलिन्द्र धारा आँशु बगे तर म चिच्याएर रुन सकिनन् ।

‘आमा खोई ?’ दिदीले कसैसँग सोधी । उसले सोध्ने बित्तिकै सबैजना एकैपटक कोकोहोलो मच्चाएर रुन थाले । मैले कुनाको चेपबाट हेरें। दिदी उत्तानो परेर छटपटाउन थाली। ‘आमा हो’ भनेर कहालिई । आमा वितेको मलाई किन सुनाएनौ भनेर दोष लगाई । म नआउँदै भाईलाई किन थुन्यौ भनेर चिच्याई । एकपटक बाहिर बोलाईदेउ ‘भाईलाई हेर्छु’ भनेर विलौना गरिरही । उसले झम्टेर छोइदिन्छे र सुरुदेखिकै रित पूरा गर्नपर्छ भनेर मलाई दिदीको अगाडी जान दिइएन । यसरी परम्परा र चलनबाट च्यापिएर आमाको मृत्युमा एकअर्काले मुखामुख गरेर रुन समेत पाइएन । हामी एक्लाएक्लै रोइरह्यौं धेरैबेरसम्म ।

०००

यसरी खोसिएको मेरो अभिभावकत्व, खुशी र उमंग सम्झाउँछ दशैंले । लाग्छ– भुल्ने खोजेको मार्तवियोग सम्झाउन मात्रै आउँछ मेरा लागि दशैं । ओभाउन थालेका आँखामा आँशुको मुल फुटाउन आउँछ दशैं ।

नेपाली काँग्रेस आज इतिहासकै सबैभन्दा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। यो संकट बाहिरी ब्यक्तिले सिर्जना गरेको होइन, कुनै षड्यन्त्रको परिणाम पनि होइन। यो संकट नेतृत्वको जडता, अहंकार र समय नबुझ्ने मानसिकता बाट जन्मिएको हो। भर्खरै सम्पन्न विशेष महाअधिवेशनले त्यो कुरा स्पष्ट रूपमा देखाइदिएको छ—काँग्रेस अब पुरानो ढाँचामा चल्दैन, र चल्न पनि सक्दैन।

विशेष महाअधिवेशनबाट गगन थापा सभापति चुनिनु कुनै संयोग होइन। यो निर्णय हलको नारा मात्र थिएन, यो देशभरका कार्यकर्ता, युवापुस्ता र विचारशील काँग्रेसजनको सामूहिक आक्रोश र अपेक्षाको विस्फोट थियो। निर्वाचन आयोगले गगन थापालाई आधिकारिक सभापति मानेर रुख चुनावचिन्ह र चारतारे झण्डा प्रदान गरिसकेको छ। वैधानिक, राजनीतिक र नैतिक—तीनै हिसाबले गगन थापा अहिले काँग्रेसको नेतृत्वमा छन्।

तर पनि शेरबहादुर देउवा पक्ष अदालत धाउने निर्णय गर्छ। यो निर्णय कानुनी कम, अहंकारी बढी देखिन्छ। चुनाव हारिसकेपछि अदालतलाई राजनीतिक अस्त्र बनाउनु लोकतान्त्रिक संस्कार होइन, यो सत्ता छोड्न नसक्ने मानसिकताको अन्तिम प्रयास हो।

अब काँग्रेस पार्टी फुटको संघारमा छ। र यो फुटको सम्पूर्ण नैतिक जिम्मेवारी देउवाको काँधमा जान्छ। स्पष्ट भनौं—यदि पार्टी फुट्यो भने, त्यो गगन थापाको कारणले होइन, देउवाले हार स्वीकार्न नसकेको कारणले हुनेछ।

शेरबहादुर देउवाको राजनीति अब समाप्तिको चरणमा छ। लामो समय सत्ता र पदमा बस्नु अनुभव हुन सक्छ, तर अनुभवको नाममा पार्टीलाई निष्क्रिय बनाउनु अपराध हो। उनको नेतृत्वमा काँग्रेस गुटको अखडा बन्यो, परिवारवाद मौलायो, नयाँ पुस्तालाई खतरा ठानियो र आलोचनालाई शत्रुता मानियो। यही कारण काँग्रेस आज जनताबाट टाढिँदै गयो।

अब समय आएको छ—देउवाले निर्णय गर्नुपर्छ।

कि त इतिहासले सम्मान गर्ने बाटो रोज्ने,

कि त पार्टी फुटाएर दोष अरूमाथि थोपर्ने।

गगन थापाले देउवा पक्षलाई पार्टीभित्र उचित र सम्मानजनक स्थान दिनैपर्छ। तर त्यो स्थान निर्णय रोक्ने, सुधार अवरुद्ध गर्ने र पुस्तान्तरण विफल बनाउने अधिकार होइन। देउवा पक्षले पनि यदि साँच्चै देश र जनताका लागि राजनीति गरेको दाबी गर्छ भने, मेलमिलाप बाहेक अर्को विकल्प छैन। अदालत होइन, संगठनभित्र समाधान खोज्नुपर्छ।

गगन थापाको नेतृत्व केवल व्यक्तिको जित होइन, पुस्ताको जित हो। उनी समयको माग हुन्। संसदमा नडराई बोल्ने, पार्टीभित्र गलतलाई गलत भन्न सक्ने, र युवासँग संवाद गर्न सक्ने क्षमता आजको राजनीतिमा दुर्लभ छ। र यही दुर्लभताको प्रतिनिधि हुन् गगन थापा।

यस नेतृत्वलाई सन्तुलन दिने नाम हो—विश्वप्रकाश शर्मा। विचारमा स्पष्ट, भाषामा मर्यादित र संगठनमा गहिरो पकड भएका नेता। गगनको ऊर्जा र विश्वप्रकाशको संयम मिल्दा काँग्रेससँग पुनर्जीवनको अवसर छ। यो अवसरलाई गुटबन्दी र अहंकारले मारेमा, इतिहासले माफी दिनेछैन।

आज युवा समाजले स्पष्ट भनिसकेको छ—

पुरानो शैली अब चल्दैन।

नेतृत्व बदलिएन भने पार्टी सकिन्छ।

काँग्रेस जोगिने कि टुक्रिने भन्ने प्रश्न अब वैचारिक होइन, नैतिक हो। देउवाले पार्टीलाई आफूभन्दा ठूलो ठान्न सके भने काँग्रेस बाँच्नेछ। नसके भने, काँग्रेस उनको अहंकारको अन्तिम सिकार बन्नेछ।

इतिहासले यो क्षण सम्झनेछ।

प्रश्न एउटा मात्र हुनेछ—

देउवाले पार्टी जोगाए कि आफ्नै अहंकार?

अब निर्णय गर्ने समय सकिएको छ।

अब परिणाम भोग्ने समय सुरु हुँदैछ।