दशैं नजिकिइरहेको छ । केही स्मृतिको झोक्काहरु मेरो मष्तिस्कमा यताउति गरिरहेका छन् । दशैंसँग जोडिएका अनगिन्ती स्मृति छन् । बाल्यवस्थाका एकथरि, हुर्किदै गर्दाका, किशोरावस्थाका, तन्नेरी अवस्थाका अर्कोथरी र वयष्क अवस्था झन् अनेकथरी । ती सब एक झमट आउँछन्, अनि निमेषभरमै गायव हुन्छन् । तर, कहिल्यै छाड्दैन अस्पतालको आंगनमा आमाको हातबाट लाएको दशैंको टीकाको सम्झनाले । आमाको ममता मुछिएको अन्तिम टीका थियो त्यो । दशैं सकिएको केही दिनमै आमाले संसार छाडिन् । आमाको देहान्तसँगै मेरो दशैंको रंग उड्यो । अहिले पनि फिक्काफिक्का लाग्छ ।

मेरो आँखामा नाँचिरहन्छ, शिक्षण अस्पताल महाराजगञ्जको वार्डबाट आमा क्याथेटर र युरिनको पोको आफैंले समातेर हिँड्दै पार्कसम्म आएकी थिइन्। भाइ ईश्वरी र मलाई टिका लगाइदिएकी थिइन् । भित्रभित्रै गल्दै गइरहेकी आमाले आश्वस्त पारेकी थिइन्, ‘अव त हिड्न सक्ने भएँ  । केही वर्ष अझै बाँच्छु ।’ आमाको ‘बाँच्छु’ शब्दले अस्पतालकै आंगनमा भएपनि दशैं बडो रमाइलो लागेको थियो ।

तर, बाँच्नुभएन । यसपल्ट दशैं आउँदै गर्दा आमा आइन् सम्झनामा । लेख्न तम्सिए आमाको कथा । पीडा लुकाएर हाँस्न जानेकी एक अजिबकी  पात्रको कथा । आफू दुखेर अरुका लागि मल्हम बोक्ने साहसीको कथा ।

०००

२००९ सालमा जन्मिएकी मेरी आमाको २०२४ सालमा आफ्नै भिनाजुसँग बिहे भएको थियो, तेस्री श्रीमतीको रुपमा । सम्भवतः आफ्ना मनपर्ने ज्वाइँकी कान्छी श्रीमती हुन्छे भनेर आफ्नी एउटी छोरी बितेपछि मावली हजुरबाले आमालाई अन्माएर पठाएका थिए । आफ्नी एउटी छोरीको मृत्युहुँदा ज्वाइँलाई परेको खतीको क्षतिपूर्तीका रुपमा पो आमालाई अन्माएका थिए कि ? तर, आमा कान्छी श्रीमती भइनन् । उनी त साइँली दरिइन् ।

मेरी आमाकी दिदी अर्थात् मेरी ठूलीआमाको २०१० सालमा मेरा बासँग विवाह हुँदा ठूलीआमा दश वर्षकी र मेरी आमा एक वर्षकी मात्रै थिइन् । बा ससुराली जाँदा त्यो १४ वर्षको अन्तरालमा धेरैपटक आफ्नी सानै सालीलाई  काखमा खेलाएका थिए । बोकेर यताउति गरेका थिए । मेरी आमा उहाँका भिनाजु (मेरा पिता)को काखमा खेलेरै हुर्किएकी हुन् । पछि दुर्भाग्यवस ठूलीआमाको मृत्यु भयो । आमाका भिनाजुले अर्को बिहे गरे । तर मेरा मावली हजुरबालाई चिन्ता परिरह्यो। आँगन पोलेर पुजेर, जल खाएर बनाएका ज्वाइँलाई आफ्नी छोरी मरेपछि परेको दुख घटाउन र टुट्न लागेको सम्बन्ध जोगाउन अर्की छोरी दिने निधो गरे ।

मेरो पिता पढेलेखेको मान्छे । खानदानी परिवारको छोरो । मेरा मावली हजुरबाले त्यस्तो मान्छे गुमाउन चाहेनन् । पहिला दश वर्षकी जेठी छोरी सुम्पेका उनले अहीले फेरी उही ज्वाइँलाई  बोलाएर चौध वर्षकी अर्की छोरी अन्माएर पठाए । मेरी आमा आफ्नो बा जत्रै लाग्ने भिनाजुकी श्रीमती र ज्वानखोले खानदानकी बुहारी भइन् ।

घर कडा थियो। सासु राइकट थिइन्। सौता माथिको बुहार्तन सजिलो थिएन। चौध वर्षको केटाकेटी उमेर त्यसमाथि अट्ठाइइस÷तीस वर्षको बाघ जस्तो लोग्ने । डरमर्नु तरिकाले घर थेगेकी मेरी आमाको लागी पर्वहरु पनि डराई–डराई आउँथे । रमाईलो र खुशीहरु पनि लुकी–लुकी आउँथे र कहालिएर फर्किन्थे । एक किसिमको सास्ति नै थियो त्यो बुहार्तन। भाँडाकुटी र पुतली विहे खेल्ने उमेरमा मेरी आमा कडा घरकी बुहारी भएकी थिइन्। धेरै रात रोएरै गुजार्नुपरेको उहाँले सुनाउनुभएको विगत मलाई चलचित्रको कथा जस्तो लाग्थ्यो । मेरो कपालमा औंला खेलाउदै मलाई सुताउँदा उनले धेरै कथा सुनाइन् । छोराले बुझोस् भनेर होइन, मनको बह पोख्न ठाउँ नपाएर सुनाएकी हुन् ।

चौबिस सालमा चौध वर्षकी केटी बिहे गरेका मेरा बालाई सन्तानको अत्यन्तै रहर थियो । उनी तीस वर्षका थिए तर सन्तान जन्मेका थिएनन्। कुल धान्नु थियो । वंश जोगाउनु थियो। यस्ता ठूला जिम्मेवारीले थिचिएका मेरा बाले तीन वर्ष पर्खे । सन्तान जन्मने कुनै लक्षण नदेखेपछि मेरी आमा सत्र वर्षकी मात्रै हुँदा सत्ताइस सालमा अर्को  विहे गरे ।

सत्रवर्षको उमेर भइसक्दा र विहे गरेको  तीन–तीन वर्ष हुँदापनि लोग्नेलाई सन्तान सुख दिन नसकेकी मेरी आमा अझै केही वर्ष पर्खन चाहन्थिन् तर मेरा बा फुपुहरु र ज्योतीषको दवावमा आए । उनले पर्खन मानेनन् । एकदिन सुटुक्क दौरासुरवाल लगाएर निस्केका बाले दुई दिनपछि पन्चेबाजा बजाउँदै जन्ती सहित नयाँ दुलही लिएर आँगनमा देखापरे । मेरी आमा वेहोस भइन् । रोइन् कराइन् । ठुल्बाहरुले हप्काए । धेरै बिरोध गरे घरबाट लखेट्ने धम्की दिए । ठुलीआमैहरुले ‘तेरो पुर्पुरै यस्तै रैछ’ भनेर सम्झाए। आमाले आफ्नै कर्मको दोष हो भन्ने ठानेर चित्त बुझाइन्।

कान्छी आमाको आगमनसँगै घरमा दिदीहरु जन्मिए । ठूलो दाजी जन्मनुभयो । हाम्रो घर स्वर्ग जस्तै सुखैसुखले भरिपूर्ण हुँदै गयो, जुन यद्यपी कायम छ । सन्तान जन्माउन मेरा बाले के गरेनन् । आँपको रुखसँग समेत विवाह गरेका छन् ।  म लगायत हामी सबै सन्तानलाई जन्म दिनको लागि उनले गरेको संघर्ष सम्झदा बाप्रति सम्मानभाव जागेर आउँछ ।

०००

समय बित्दै गयो । आमा प्राय रोईरहन्थिन् । किन रुन्थिन् मेरीआमा त्यति धेरै? त्यो बुझ्ने उमेर हुनै लागेको थियो । अचानक आमा बिमारी भइन्, उठ्नै नसक्ने गरी । बेथा लुकाउने अचम्मको बानी थियो आमाको। किन त्यसरी आफ्नो विमार लुकाउँथिन् ? मैले कहिल्यै बुझीन या बुझ्नै सकिनँ । जति सकस भएपनि कहिल्यै ‘बिमारी छु’ भनिनन्।

त्यो दिन अचानक आयो र आमा थला परिन्। ज्वरो आउने, घुँडा दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने र वाकवाकी लागीरहने हुँदाहुँदै मेरी आमा ओच्छ्यान परेकी थिइन्। धामीझाँक्री देखाउने, गुरुङ डाक्टरका ट्याबलेट र पिपलटारे डाक्टर्नीका आयुर्वेदिक झोल दवाइको भर पर्न छाडिसकेकी थिइन् आमा । उनीहरुले ‘गेष्टी’ हो भनेर धेरै पैसा असुलीसकेका थिए । आमालाई सेक विसेक लागेको थिएन ।

आमा उठ्नेबस्ने गर्नै नसक्ने भएपछि मैले हिम्मत गरेर बासँग भनें, ‘बा आमालाई अस्पताल लैजाम न ।’ बा ले पुलुक्क मलाई हेरे । वरीपरी कोही छ कि भनेर नजर दौडाए । अनि सुस्तरी भने, ‘अव पिंढी कुर्ने दिन आएका हुन अस्पताल लगेर फाइदा छैन । खर्च ठुलो आउँछ ।’

म असमज्जमा परें । आमालाई ठूलो डाक्टरलाई देखाउन पाए निको हुन्थिन् कि भन्ने मेरो आशामा तुषारापात हँुदै थियो । मेरा बा उपचारको मामलामा निकै अनुभवी मान्छे हुन् । उनका दुबै मिर्गौलाको अपरेसन गरेर पत्थर निकालेको हो । बाको अपरेसनताका आमाले रातदिन भगवानको पूजा गरेर व्रत वसेर उनलाई निको होस् भनेर कामना गरेको धेरै समय भएको थिएन । बा निको भएर फर्केका पनि हुन काठमाडौंबाट तर मेरी आमा बिमारी हुँदा बाले किन यति साह्रै उपेक्षा गरेका ? विहान उठेर आमालाई लिएर म अस्पताल हिँडे काठमाडौं । दिदी उतै थिई ।

आमालाई डाक्टरले जाँचे, दुबै मिर्गौला विग्रेको भने र उपचार सुरु गरे । आमालाई उपचार गर्ने पैसाको निकै समस्या पर्यो । म भन्दा सानो भाई ईश्वरीले सात हजार जोगाएर राखेको रहेछ । त्यो पनि मासियो । दिदीसँग र मसँग भएका वीसतीस हजार रुपैयाँ समेत कुनै छेउ नलागी दुई हप्तामै सकिए । त्यसपछी बाले पटक–पटक गरी पन्ध्र हजार पठाउनुभएको थियो । त्यो पैसाले कुनै छेउ लागेन । अपरेशन गरेको साठीऔं दिनसम्म आमालाई सन्ताउन्न पोका रगत दिनुपरेको थियो । उपचार गर्दा म ऋणमा चुर्लुम्मै डुबिसकेको थिएँ । आमा पीर गरिरहन्थिन्। आफू बिमारी हुनाले बालख छोरो ऋणमा डुब्दा कुनचाहिं आमा पो दुखि नहोलिन् र । अभावै अभावमा उपचार गराउँदा पनि मेरो ऋणको ग्राफ डेढ लाखबाट उकालो लागिसकेको थियो । शिक्षण अस्पतालले डिस्चार्ज गर्न पनि सकेन, निको बनाउन पनि सकेन । एकजना दयालु नर्सको अनुकम्पाले मेरी आमालाई फ्री बेडमा सारेर उपचार गर्न सहयोग पुग्यो, त्यसपछि भने पहिला जस्तो ठूलो खर्च आएन ।

अपरेशन पछि दुई महिना अस्पताल बसेपछि एकदिन डाक्टरले बोलाएर मलाई सोधे, ‘तिम्रा बा खोई ?’ मैले ‘घरैछन’ भन्ने जवाफ दिएपछि सके आजैको दिनभित्रै बालाई बोलाउ भने । आमा आईसियुमा थिइन् । मैले अनिष्ट हुने शंका गरें । बालाई फोन गरें । भोलीपल्टको बस चढेर बा आइपुगे । झोलामा केही तुलसीका पत्ता र जौतील ल्याएका रहेछन् । मैले बा आइपुगेको डाक्टरलाई सुनाएँ । उनिहरुले भेन्टिलेटर निकाल्ने निर्णय गरे । म स्तब्ध भएर उनीहरुको कुरा सुनिरहें ।

निलो गाउन लगाएर बा आमाको टाउको नजिकै उभिएका थिए । म गोडा पट्टीबाट आमाको मुखमा लगाइएको पाईप हेर्दै थिएँ । अटोमेटिक मेसीनले आमालाई सास फेराइरहेको थियो । एकछिनमा नर्स आइन् । ईसीजी मेसिनमा के–के चलाइन्। तियहाँ देखिएका रातानिला बांगा धर्सा सोझा हुँदै गए । एउटा लामो आवाज निकालेर मेसिनले टुइइय ग¥यो । नर्सले त्यो मेिसन बन्द गरिन् र आमाको मुखबाट पाइप निकालिन् । छातीमा टाँसेका बाटुला टेप हटाइन् । बा ले बरर गीता पाठ गर्न थाले । आमाको मुखमा तुलसी पात र जौतील राखिदिए । आमाले घिक्क गरिन् । बा ले तप्प आँशु चुहाए । म किंकर्तब्यविमुढ मुढो झैं त्यहाँ ठडिइरहें ।

यसरी आमाको जीवन समाप्त भयो र म टुहुरो भएँ । रात परिसकेको थियो । आइसियुबाट निकालेर आमालाई अन्तै कतै लगियो । मैले त्यता हेर्न पाइन । भोलीपल्ट अन्त्येष्टीको लागि लास निकाल्ने बेलामा मात्र मैले पाएँ । मेरा बाको संगत ठूला मान्छेहरुसँग रहेछ ।  पूर्व मन्त्री दिनवन्धु अर्याल, बहालवाला मन्त्री गोपालमान श्रेष्ठ, सांसद शंकर पाण्डे र युवा नेता कमल पंगेनीहरु बालाई परेको दुःखमा दुःख मिसाउन अस्पताल आइपुगेका थिए । ठूला मान्छेकी श्रीमती बितेकोमा आर्यघाटमा समेत ठूलै मान्छेहरु मलामीको रुपमा उपस्थित थिए । बालाई आमाको मृत्युले कुनै अशर प¥यो कि अथवा परेन त्यो म बुझ्दिन । किनकि बाका अरु दुई श्रीमती बाँकी थिए ।  तैपनि आफ्नै श्रीमती मर्दा केही पिडा त भयो होला त्यसैले त हिजो दुईथोपा आँशु चुहाएका थिए । मेरो भने संसार लुटीएको थियो । दैबको लाठी मैमाथि बज्रेको थियो । निरीह भएको थिएँ । यो सब म आफैमाथि परेको बज्रपात हो भनेर विस्वास गर्नै सकीरहेको थिइनँ ।

आमा धुवाँमा बिलिन भइरहँदा मैले केही डाक्टरले पनि ‘निको हुन्छ अव धेरैदिन अस्पताल बस्न पर्दैन’ भन्ने आश्वासन सम्झिएँ । आमाले क्याथेटर र युरिनको पोको समातेरै टिचिङ अस्पतालको पार्कसम्म झरेको सम्झिएँ । बिमार लुकाएर हंसमुख हुँदै भाई ईश्वरी र मलाई टिका लगाइदिएको सम्झिएँ।

केही दिनअघि  फुलपातीको दिन आमालाई अस्पतालको बेडमा छोडेर दिदी घर फर्कीएकी थिई । उसको जागीर थियो स्कुल पढाउँथी । आमासँगै बसिरहन उसलाई जागीरले दिएन तर मनमा आमा निको भएर फर्कने सपना बोकेर ऊ घर गएकी थिई ।

आमाको अन्त्यष्टी सकियो । वालिङ जाने गाडी थानकोटबाट ओरालो लाग्दा म झल्याँस्स भएँ । मेरो सिटको आडैमा भाई बसेको थियो । यही उकालो गाडीमा चढ्दै गर्दा आमालाई निको बनाएर तन्दुरुष्त बनाएर फर्कने रहरका साथ काकाठमाडौं छिरेको म आमाको अस्तु आर्यघाटमा सेलाएर एक्लै फर्कदै थिएँ । अनायासै मेरा आँशु बगे।  म झ्यालपट्टी फर्किएँ । भाईले मेरो पिठ्युँमा सुस्तरी मुसार्यो । अव घर गएर दिदीलाई के भनुँ ? अर्को पिरलोले ग्रसित थिएँ म ।

दिदी आमासँग निकै नजिक थिई । मैले बरु केही समय घर बाहिर आमाबाट टाढा भएर बिताइसकेको थिएँ । छोरो थिएँ, सायद अलि कठोर पनि पो थिएँ कि । तर दिदी विहेपछि पनि आमासँगै थिई । उसले पढाउने स्कुल नजिकै थियो,प त्यसैले ऊ आमासँगै बस्थी । दशैं विदा थियो । त्यसैले आफ्नो घर गएकी थिई । काठमाडौंबाट मेरा भिनाजु पनि मसँगै फर्किएका थिए ।  उनी घर पुगेर सोझै दिदीलाई हामी काठमाडौंबाट फर्केको खवर मात्र सुनाएछन्।

एक हप्ताअघि निको हुँदै गरेकी आमाको उतै मृत्यु भयो र भाई एक्लै फकियो भन्ने मेरी दिदीले सोच्दै सोचिन  । उ, हुर्रिएर निको भएकी आमा भेट्न आइपुगी ।

दिदी आइपुग्दा साँझ परिसकेको थियो । पिंढीलाई गुन्द्रीले बारेर मलाई राख्ने ‘कुनों’ तयार पारिकसकेका थिए । मेरो कपाल खौरिएर म मुडुलो भइसकेको थिएँ । दिदी घरमुनी आइपुगेको सम्चार आयो । ऊ खुशी हँुदै हान्निएर आएकी थिई ।

‘यहाँ आएपछी भाईलाई झम्टिन्छे सितेले । यसलाई कुनातिर लुकाओ। छुन दिन हुँदैन,’ पण्डित बाले हो कि थुम्केली बाले हो मलाई लुकाउने उर्दी जारी गरे  । साहु रामेले कुनाको गुन्द्रो पन्छाएर मलाई भित्र छिर्न ईशारा ग¥यो । म लुकें। दिदी आँगनमा प्रवेश गरी र ‘आमा’ भनेर बोलाई । मेरा आँखाबाट बलिन्द्र धारा आँशु बगे तर म चिच्याएर रुन सकिनन् ।

‘आमा खोई ?’ दिदीले कसैसँग सोधी । उसले सोध्ने बित्तिकै सबैजना एकैपटक कोकोहोलो मच्चाएर रुन थाले । मैले कुनाको चेपबाट हेरें। दिदी उत्तानो परेर छटपटाउन थाली। ‘आमा हो’ भनेर कहालिई । आमा वितेको मलाई किन सुनाएनौ भनेर दोष लगाई । म नआउँदै भाईलाई किन थुन्यौ भनेर चिच्याई । एकपटक बाहिर बोलाईदेउ ‘भाईलाई हेर्छु’ भनेर विलौना गरिरही । उसले झम्टेर छोइदिन्छे र सुरुदेखिकै रित पूरा गर्नपर्छ भनेर मलाई दिदीको अगाडी जान दिइएन । यसरी परम्परा र चलनबाट च्यापिएर आमाको मृत्युमा एकअर्काले मुखामुख गरेर रुन समेत पाइएन । हामी एक्लाएक्लै रोइरह्यौं धेरैबेरसम्म ।

०००

यसरी खोसिएको मेरो अभिभावकत्व, खुशी र उमंग सम्झाउँछ दशैंले । लाग्छ– भुल्ने खोजेको मार्तवियोग सम्झाउन मात्रै आउँछ मेरा लागि दशैं । ओभाउन थालेका आँखामा आँशुको मुल फुटाउन आउँछ दशैं ।

नेपाली काँग्रेस आज इतिहासकै सबैभन्दा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। यो संकट बाहिरी ब्यक्तिले सिर्जना गरेको होइन, कुनै षड्यन्त्रको परिणाम पनि होइन। यो संकट नेतृत्वको जडता, अहंकार र समय नबुझ्ने मानसिकता बाट जन्मिएको हो। भर्खरै सम्पन्न विशेष महाअधिवेशनले त्यो कुरा स्पष्ट रूपमा देखाइदिएको छ—काँग्रेस अब पुरानो ढाँचामा चल्दैन, र चल्न पनि सक्दैन।

विशेष महाअधिवेशनबाट गगन थापा सभापति चुनिनु कुनै संयोग होइन। यो निर्णय हलको नारा मात्र थिएन, यो देशभरका कार्यकर्ता, युवापुस्ता र विचारशील काँग्रेसजनको सामूहिक आक्रोश र अपेक्षाको विस्फोट थियो। निर्वाचन आयोगले गगन थापालाई आधिकारिक सभापति मानेर रुख चुनावचिन्ह र चारतारे झण्डा प्रदान गरिसकेको छ। वैधानिक, राजनीतिक र नैतिक—तीनै हिसाबले गगन थापा अहिले काँग्रेसको नेतृत्वमा छन्।

तर पनि शेरबहादुर देउवा पक्ष अदालत धाउने निर्णय गर्छ। यो निर्णय कानुनी कम, अहंकारी बढी देखिन्छ। चुनाव हारिसकेपछि अदालतलाई राजनीतिक अस्त्र बनाउनु लोकतान्त्रिक संस्कार होइन, यो सत्ता छोड्न नसक्ने मानसिकताको अन्तिम प्रयास हो।

अब काँग्रेस पार्टी फुटको संघारमा छ। र यो फुटको सम्पूर्ण नैतिक जिम्मेवारी देउवाको काँधमा जान्छ। स्पष्ट भनौं—यदि पार्टी फुट्यो भने, त्यो गगन थापाको कारणले होइन, देउवाले हार स्वीकार्न नसकेको कारणले हुनेछ।

शेरबहादुर देउवाको राजनीति अब समाप्तिको चरणमा छ। लामो समय सत्ता र पदमा बस्नु अनुभव हुन सक्छ, तर अनुभवको नाममा पार्टीलाई निष्क्रिय बनाउनु अपराध हो। उनको नेतृत्वमा काँग्रेस गुटको अखडा बन्यो, परिवारवाद मौलायो, नयाँ पुस्तालाई खतरा ठानियो र आलोचनालाई शत्रुता मानियो। यही कारण काँग्रेस आज जनताबाट टाढिँदै गयो।

अब समय आएको छ—देउवाले निर्णय गर्नुपर्छ।

कि त इतिहासले सम्मान गर्ने बाटो रोज्ने,

कि त पार्टी फुटाएर दोष अरूमाथि थोपर्ने।

गगन थापाले देउवा पक्षलाई पार्टीभित्र उचित र सम्मानजनक स्थान दिनैपर्छ। तर त्यो स्थान निर्णय रोक्ने, सुधार अवरुद्ध गर्ने र पुस्तान्तरण विफल बनाउने अधिकार होइन। देउवा पक्षले पनि यदि साँच्चै देश र जनताका लागि राजनीति गरेको दाबी गर्छ भने, मेलमिलाप बाहेक अर्को विकल्प छैन। अदालत होइन, संगठनभित्र समाधान खोज्नुपर्छ।

गगन थापाको नेतृत्व केवल व्यक्तिको जित होइन, पुस्ताको जित हो। उनी समयको माग हुन्। संसदमा नडराई बोल्ने, पार्टीभित्र गलतलाई गलत भन्न सक्ने, र युवासँग संवाद गर्न सक्ने क्षमता आजको राजनीतिमा दुर्लभ छ। र यही दुर्लभताको प्रतिनिधि हुन् गगन थापा।

यस नेतृत्वलाई सन्तुलन दिने नाम हो—विश्वप्रकाश शर्मा। विचारमा स्पष्ट, भाषामा मर्यादित र संगठनमा गहिरो पकड भएका नेता। गगनको ऊर्जा र विश्वप्रकाशको संयम मिल्दा काँग्रेससँग पुनर्जीवनको अवसर छ। यो अवसरलाई गुटबन्दी र अहंकारले मारेमा, इतिहासले माफी दिनेछैन।

आज युवा समाजले स्पष्ट भनिसकेको छ—

पुरानो शैली अब चल्दैन।

नेतृत्व बदलिएन भने पार्टी सकिन्छ।

काँग्रेस जोगिने कि टुक्रिने भन्ने प्रश्न अब वैचारिक होइन, नैतिक हो। देउवाले पार्टीलाई आफूभन्दा ठूलो ठान्न सके भने काँग्रेस बाँच्नेछ। नसके भने, काँग्रेस उनको अहंकारको अन्तिम सिकार बन्नेछ।

इतिहासले यो क्षण सम्झनेछ।

प्रश्न एउटा मात्र हुनेछ—

देउवाले पार्टी जोगाए कि आफ्नै अहंकार?

अब निर्णय गर्ने समय सकिएको छ।

अब परिणाम भोग्ने समय सुरु हुँदैछ।

शनिवारको दिन कार्यालयहरु बन्द थिए । बैंक स्ट्रीटको दाँया पट्टीको दोश्रो बिल्डिङमा माझीतला मुन्तिरको सिसा सफा गर्न ब्यस्त देखीन्थे आधा दर्जन मजदुरहरु । कसैले साबुनपानी दल्दै थिए त कसैले सिसा टल्काउदै थिए । आठ लेनको फराकीलो स्ट्रीटमा गाडीहरु यसरी वेतोडले हुँईकिदै थिए कि मानौं पछाडिबाट कुनै प्रलयले तिनीहरुलाई लखेटीरहेछ । म मनमनै गम खान्छु कहाँ पुग्नको हतारो हो कुन्नी । विजुलीको रफ्तारमा दौडिरहेछन् सबैजना ।

स्ट्रीटको दायाँतर्फ सुन्दर पार्क छ । भुईमा विच्छ्याईएको कलकलाउदो दुवो । केही पिपलका रुख अनि केही वयरका बोटहरु..। हो यत्ति हो त्यो पार्कको विशेषता, तर पनि बाह्रैमास थकाई मार्नेहरुको ताँती हुन्छ पार्कमा । कोही भेटघाटको लागि आउछन् । कोही किनमेलका लागि आएकाहरु यतै रमाउछन् ।  कोही भने मजस्तै खास उद्देश्यविहीनहरु सुस्ताइरहेको देख्न सकिन्छ ।

०००

एकोहोरो हेर्दै थिएँ ।  त्यत्तिकैमा मेरो एकोहोरोपन चिर्दै दायाँतिरबाट कक सुजको आवाज आइरहृयो टक… टक… टक… । गमबुटको ड्याम ड्याम आवाजमा अभ्यस्त मेरा कानहरु ककसुजको आवाज सुन्दा चनाखो हुनु स्वाभाविकै थियो । त्यसमाथी त्यो ध्वनी आफैतिर नजिकीदै गैरहेको आभासले मलाई फर्केर हेर्ने बनायो ।

सुरुमा त म झुक्किएँकी भनेर आफैलाई चिमोटें । चिने-चिने जस्ती युवती आफुतिरै आइरहेकी थिई । उ मलाई नहेरी सरासर अगाडी बढीरहेकी छ । चिन्न त मैले चिनें जस्तो लाग्यो तर ठम्याउन अझै सकिनँ । कतै भिडियोमा पो देखें की..! मलाई शंका लाग्यो । पातली टिमिक्क मिलेको जिउडालमा टिपिक्क मिलेको कालो वानपिस । घुँडासम्म झरेको वानपिस मुनी सेता सुडौल पिंडुला । आकर्षक खुट्टामा कालै कक सुज लगाएकी । कालो ब्याग छड्के पारेर भिर्दा ब्यागको फित्ताले विचभागको कपडालाई भित्र दवाएर वक्षस्थल लाई अझै उन्नत बनाएको । आँखामा कालै चस्मा लगाएकी । ओठमा हल्का लिपिस्टिक लगाएकी, कानमा सेतो एयरफोन ठुसेर आफ्नै पारामा ठमक ठमक गर्दै युवती जति नजिक आउदै गई मैले ठम्याउदै गएँ..। नजिक आएपछी मलाई देख्छे र चिन्छे केटीले भन्ने मेरो सोच तातो हाबासँगै त्यतिवेला उड्यो जब लमक-लमक गर्दै ऊ मलाई देब्रे पारेर अगाडी बढी । मेरो मुखबाट अनायासै फुत्क्यो.. सयपत्री..!

०००

सयपत्रीको कथा लामो छ । नयाँ वसपार्कको पछाडी हृवास्स गन्हाउने गल्ली । म पछिल्लो गेटबाट निस्केर रोधी डिजीटल तिर जाँदै थिएँ । मित्रनगरको त्यो गल्ली सायद काठमाडौकै सबैभन्दा बदनाम गल्ली होला । दोहोरो रंगीचंगी लाइटले चौकाचौंध रेष्टुरेन्टमा उत्पातै उत्ताउलो मेकअप गरेका युवतीहरुले खुलेआम अश्लिल पाराले ग्राहक आकषिर्त गर्ने ब्यवसाय फस्टाएको उक्त गल्लीलाई खुल्ला रेडलाईट एरीया भने पनि हुने हो । तर क्याविन रेष्टुरेन्ट भन्छन् सभ्य भाषामा ।

पछि अन्तै भेट भए पनि सर्वप्रथम सयपत्रीलाई मैले त्यही गल्लीको कुनै एउटा रेष्टुरेन्टमा ग्राहक बोलाउदै गर्दा देखेको थिएँ । दैनिक त्यो बाटो हिड्नुपर्ने मलाई कुनै-कुनै अनुहार परिचित लाग्न थालेका थिए । तिनै मध्ये एक यही केटी थिई ।

उसको नाम सयपत्री कसरी रहृयो मलाई थाह भएन । एकदिन म र्फकदै थिएँ, अगाडीको फोन पसलको पेटीमा उ थिइ । त्यत्तिकैमा पारीको रेष्टुरेण्टबाट एउटी उस्तै युवतीले चिच्याई, ‘ओई सयपत्री, तेरो गेस्ट आको छ, आइज रे । साहुजीले नि बोलाउनुभाछ…।” केटी जुरुक्क उठी र धुलो टक्टक्याई । मटक मटक मट्कदै होटलभित्र छिरी । त्यसका साथीहरु उसलाई सयपत्री भनेर बोलाउदा रहेछन् । कारण के हो थाह भएन । हेर्दा उ सयपत्री जस्तै थिई सायद त्यसैले होला । उसको बास्तविक नाम सोध्न कहिल्यै उसँग बोल्ने मौका पनि मिलेन र जाँगर पनि चलेन मलाई । उसलाई अरु कसैले अर्को नामले बोलाएको पनि सुनिनँ मैले । प्राय होटलको पेटीमा या फोन पसलको अगाडी एउटै तरिकाले ज्यान फालेर विन्दास पाराले बस्दिने सयपत्रीको अनुहार नविर्सने गरी छाप परेको थियो मेरो मनमा, उसको नाम जस्तै ।

त्यसको केही महिनापछि अचानक सयपत्रीलाई मैले अर्कै रुपरंगमा देखें । सायद भृकुटीमण्डपभित्र हुनुपर्छ । साइडमा चर्को आवाजमा लोकदोहोरी गीत बजिरहेको थियो । लाइट, क्यामरा र निर्देशकको वान टु थि्र फोर अनि एक्सन कट चलिरहेको । पार्क भित्रको पोखरीको रेलिङ समाउदै सयपत्री अभिनय गरिरहेकी थिई । ब्यवसायिक मेकअप आर्टिस्टले सिंगार्दा उ धपक्कै बलेकी थिई । त्यसमाथी रिफ्ल्याक्टरको किरण उसको अनुहारमा पर्दा हिरोनी झैं देखीएकी थिई सयपत्री । अर्को टेक लिने बेला सम्मको लागी निर्देशकले लोकेसन फेर्दै र्र्थि । पुरुष मोडललाई के के कुरा सिकाउदै गर्दा उ सुस्ताइरहेकी थिई ।

त्यसले मलाई देखी अचानक । म उ भएको ठाउमै पुगें र सोधेँ,  ‘आच्या नानी तिमी त मोडल पो भईछौ, कहिलेदेखी हो म्युजिक भिडियोमा तिमी ?’ मेरो प्रश्नले केटी अकमकाई । अनि पुलुक्क मलाई हेरेर भनी, ‘यो भिडियो बनाउने पैसा मैले नै हालेको नी दाजु..!’

मलाई थाहा भयो फुच्ची मुर्गा बनिसकी छे । रेस्टुरेन्टमा अथक मेहनत (?) गरेर कमाएको उसको पैसा म्युजिक भिडीयोले झ्वाम पार्नेभो । म दुख मान्दै थिएँ । अचानक सयपत्रीको उत्साहीत आवाज आयो ।
‘एकपटक टिभीमा म आएँ भनें यस्तो पैसा त धेरै कमाइन्छ भन्नुभाछ दाईहरुले । पहिलो पटक मात्र हो रे आफै लगानी गर्नपर्ने..।’ उ निश्चिन्त देखीई, मैले केही कुरा थप्न आवस्यक ठानिनँ, म चुप लागें ।

त्यसपछी आजसम्म उसलाई मैले कतै देखेको थिइनँ । उसको गीत टिभीमा बज्यो या बजेन त्यो पनि मलाई थाहा थिएन । तर आज यसरी सात समुऽ पारीको यो मरुभुमीमा एक्लै लमक-लमक हिडीरहेकी सयपत्री देख्दा म आश्चर्यचकीत परें.. । केटीको दुबै कानमा एयरफोन ठुसीएको थियो । मैले बोलाएको उसले सुनिनँ । उता अलिक पर एउटा भाईले काम गर्दै थियो । नियमित भेट भइरहने भाइलाई मैले ईशारा गरेर भनें, ‘त्यो केटीलाई यता हेर्न भन त..! त्यो भाइले केटीको अगाडी बाटो रोकेर मतिर देखायो । केटीले फन्क्क फर्केर हेरी र मुखा आँ पारेर ट्वाँ परी…। अनी अचानकै चिच्च्याई..आप्पुई… दाई तपाई यहाँ…!’

म दंग परें । ‘मेरो जिन्दगीको दश वर्ष यहीँ पार हुन लाग्यो फुच्ची । म त नेपालमा कहिलेकाहीँ मात्र हुन्छु । तिमीले त्यहाँ मलाई जति देख्यौ त्यो म छुट्टी विताउन जाँदा देखेकी हौ । म यतै काम गर्छु ।’ मैले यति भनेपछी केटी विश्वस्त भई । मैले उसलाई सोधें, ‘नानी तिमी कताबाट आयौ यो ठाउमा ?’  केटीले बडो सरल पारामा जवाफ दिई ‘त्यो साँस्कृतीक कार्यक्रमको लागी आकोनी दाजु । पन्ध्र दिन भैसक्यो..! केटी मोडल मात्र होइन हिट मोडल भैसकीछ । नेपाली सँस्कृतीको प्रतिनिधित्व गरेर विदेशमा समेत सँस्कृति झल्काउन पुगिसकी भनेसी ठुलै कलाकार बनिसकी छ । मैले मनमनै गम खाएँ । नेपाली संस्कृति बदलिएर यो नानीको पुरानो ब्यवसाय जस्तो बनेको हो की यो सयपत्री वदलिएर साँच्चै कलाकार बनेकी होली..! मेरो प्रश्न मनमै दवाएँ मैले..।

कुराको सिलसीला अगाडि बढ्यो । ‘नानीलाई फुर्सद छ भने उता पछाडीको रेष्टुरेण्टमा बसेर गफ गरौं, यता साह्रै गर्मी छ’- हातमा लिएको सानों पंखा अनुहार तिर फर्काएर फिरफिर पारी नानीले । ‘अति गर्मी छन्त है दाजु, बरु चिसो ख्वाउनु न ।’

आˆनो मित्रनगरको पुरानो बानी र चेपारो सहित केटी तयार भई । पछाडि ठुलो पार्किङ विल्डिङ छ । त्यही विल्डिङको भुईतलाको यौटा कोठामा मेरो अफीस छ । बाहिर पट्टी बम्बै चौपाट्टी भन्ने चिया पसल छ । बम्बै चौपाट्टी देखाउदै मैले सयपत्रीलाई भनें, ‘हेर त यो होटल मित्रनगरको जस्तै छ नी है ?’ केटीले पुलुक्क मलाई हेरी । उसको अतीत कोट्टीएकोले अनुहारको भंगीमा बिग्रीयो । मैले बुझें केटीले अतीत सम्झन चाहान्न । त्यो यौटा बाध्यता थियो जुन यसले विर्सन चाहन्छे । त्यसैले मैले प्रसंग बदलें ।

०००

नानी कतिजना कलाकार आएका छौ त यता ? उसले दुई- तीनजना गायिका र एकजना गायकको नाम लिई । त्यो कार्यक्रम त दुई हप्ता पहिला भएको थियो । म कार्यक्रममा जान त पाईनँ तर र्फकदै गरेका गायकले एयरपोर्टबाट फोन गरेर भेट्न नपाएकोमा थकथक मानिरहेका थिए । त्यही समुहमा आएकी रहिछन् यिनी पनि । यतिका दिन के गरेर बस्यौ त नानी ? मैले फेरी प्रश्न तेस्र्याएँ । त्यतिन्जेलमा वेटरले टेवलमा चिसो र समोसा चाट राखेर गैसकेको थियो । समोसा चाटसँगै यो पटक भने नानीले खुलेर कुरा गरी ।

त्यो दुई हप्ता अगाडीको कार्यक्रम त सकियो दाजु । अर्को हप्ता पनि कार्यक्रम छ रे, अर्कै संस्थाले गरेको । त्यो कार्यक्रममा पनि पर्फर्मेन्स दिनुपर्यो भनेर आयोजकले अनुरोध गरेको कारण रोकिएकी रहिछ सयपत्री..!

अनी मैले सोधें, कहाँ कोसँग बसेकी छौ त तिमी ? होटल त कमसेकम पनि दैनिक दश हजार भाडा पर्छ । कहाँ राखेका छन् त तिमीलाई आयोजकले ? केटीले पुलुक्क मलाई हेरी र मसक्क मस्केर भनी, ‘हृया.. होटलमा हैन के …! उतै नेपालमै चिनजान भएको यौटा दादा होइसिन्छ । ‘गुणराज दा’ । उहाँकै फ्ल्याटमा राख्नु भएको छ अहिलेलाई । शुक्रबार बाहेक अरु दिन दाहरु दिउसो भरी अफिस गैसीन्छ । म खाली हुन्छु, त्यै भएर यसो घुम्न निस्केको मात्र । दा हरु आइसेपछी त फुर्सदै हुदैन नी !’

ए बरै नानीले साँस्कृतीक कार्यक्रमको मर्म राम्रैसँग प्रष्ट्याई । मैले पनि सोध्न अफ्ठ्यारो मानीनँ । उसको अतीत पुरै थाह पाएको म । त्यसैले मैले गरेका प्रश्नहरु उसको लागि अनपेक्षित थिएनन् । र वास्तविकता थाहा पाएको मलाई जवाफ दिन उ हिच्किचाउन पनि छोडीसकेकी थिई ।

०००

धनकुटा तिरबाट काठमाडौ आइपुगेकी हो सयपत्री । उ जसरी संघर्ष गरेर कलाकार बन्न सफल भई त्यही सफलतासँगै देश विदेश घुम्न पाउनु उसको अधिकार हो । उसलाई उसको लोकप्रियताले दिएको कुरा हो । उसको नाम फैलिएको छ स्वदेश र विदेशमा समेत । धेरै देशमा आयोजकहरु आफ्नो कार्यक्रममा उसको पर्फर्मेन्स राख्न तँछाडमछाड गरिरहेछन् । सयपत्रीको कार्यक्रमको रेट आकासिदो छ । उ जमीनमा कम जहाजमा बढी हुन्छे अचेल । चितवनबाट अरव आईपुगेको कमाउ अड्डामा काम गर्ने दादा सयपत्रीको दाई जस्तै हो र दादाको नजरमा सयपत्री ‘सानु’ हो..!

मित्रनगरले यिनीहरुको भेट गराइदिएको हो । त्यहीँ सहृदयी बनेका यिनीहरुको पहिलो भेट मित्रनगर तिरै भएको हुनपर्छ मैले अनुमान लगाएँ ! सानुको म्युजिक भिडीयोमा लगानी गर्ने पनि यही ‘दादा’ रहेछ । बल्ल कुरोको चुरो फुत्काई सयपत्रीले । मैले कुरो बुझें । केटी टिभीमा देखिएको सत्य हो र चर्चा बढेको पनि सत्य हो । तर सयपत्री फेरीएकी छैन । ठाउँ फेरीयो, रकम फेरीयो तर पुतलिको पेसा फेरिएन !

‘दा हजुर पनि यसो आइस्योस न बरु…!’ मलाई साँस्कृतीक कार्यक्रमको लागी निम्तो दिई । केटीले समोसा सक्याएर पाईप घुसारेको चिसो तन्काउदै थिई । ‘मलाई समाज सेवा गर्न त्यति आउन्न नानी’ भन्दै मैले सिधा जवाफ दिएँ । सयपत्रीले समाज सेवाको अर्थ त बुझी कि बुझीन कुन्नी तर मैले बुझेको साँस्कृतिक कार्यक्रमको अर्थले म अहिले सम्म रन्थनिएको छु ।

अनलाइन खवारमा प्रकाशित मेरो कथा को लिंक 

स्याङ्जा, आँधिखोला को सेरोफेरो, पहाडबाट गडगडाहटका साथ बगेर आँधिखोला भेट्न आइपुग्ने खहरेहरू । आँधिखोला को किनारको त्यो फाँट र त्यो फाँटमा बयली खेल्ने धानका बाला । त्यही धान खेतमा मेलापात गर्ने, घाँस काट्ने र दैनन्दिन चलायमान  गराउने मैले चिनेकी एक जना भाउजू हुन् ‘मथुरा’ । मेरो यौटै स्कुलमा  पढ्ने साथी मन प्रसाद ‘मने’ कि सहोदर भाउजू हेर्दा बिछट्ट राम्री ती भाउजू आइए सम्म पढेकी मान्छे हुन् ।

त्यो समयमा म जत्रै या मेरै उमेरको केटो हो मने । म स्कुलमा चार कक्षामा भर्ना हुँदा मने पाँचमा पढ्थ्यो । अगाडी पट्टि लरक्क पारेको कपाल थियो मनेको । पछाडि पट्टि कुखुराको पुच्छर जस्तो कपाल लामो राखेर हिरो स्टाइलमा जुल्फी हल्लाउँदै स्कुल आउँथ्यो मने । घर नजिकै स्कुल भएको कारण उसले झोला ल्याउँथेन । हातमै किताब बोकेर स्कुल आउँथ्यो उ। हाम्रो पनि घर नजिकै भएको भए त हातमै किताब ल्याउन पाइन्थ्यो झोला बोक्ने झन्झट गर्न पर्थेन । अर्को ईर्ष्या गर्ने कुरा यही थियो मनेको ।

मनेका बा आमाका दुई भाइ छोरा मात्र थिए छोरी थिएनन् । जेठो छोरा अलि ठुलै भैसकेको भारत तिर काम गर्थ्यो । मनेको दाइ दिल्लीको लाहुरे थियो ।

दाइ लाहुरे थियो त्यसैले अहिले मने, मनेकी भाउजू र बा आमा गरेर चार प्राणी त्यो घरमा बस्दथे । मानेकी भाउजू निकै राम्री थिइन । हाम्रो स्कुल नजिकै रहेको आँधिखोला किनारको गौ चरनमा उनीहरू बस्तुभाउ चराउन आउँथे । हामी स्कुलबाट फर्कँदा कहिले मनेकी भाउजू आँधी खोलामा लुगा धोइरहेकी हुन्थिन कहिले त्यतै  खोला किनारको खेतमा धान गोडिरहेकी हुन्थिन । जे होस् दैनिक जसो मनेकी भाउजूलाई देख्न पाइन्थ्यो । भाउजू ले अपार माया गर्थिन मनेलाई ।

माने सानै थियो । पाँच कक्षामा पढ्ने मनेको होमवर्क गर्न पनि भाउजूले सिकाउँथिन त्यसैले होमवर्क नगरेर माने ले कहिल्यै मास्टरको कुटाइ खानु पर्दैनथ्यो । हामीलाई पढाउने सरहरू भन्दा मनेकी भाउजूले धेरै पढेको हल्ला थियो त्यो कुरामा मने सधैँ घमन्ड गर्दथ्यो ।

पढाइमा इमानदार र घरमा पढ्न सिकाउने मान्छे भएपछि मनेको पढाइ राम्रो थियो ।  रिजल्टमा पनि राम्रै नम्बर ल्याएर पास हुन्थ्यो ।  

आमा सँग भन्दा भाउजू सँग डुलिरहन्थ्यो मने । बिदाको दिन खेत खलियान, पाखो बारी खरवारि या बस्तुभाउ चराउने काममा होस् या आँधिखोलामा भाउजूले लुगा धुँदा होस् उ भाउजू सँगै हुन्थ्यो । बेलुका भाउजू घरधन्दा मा लागिरहँदा उ पढिरहेको हुन्थ्यो यस्तैमा कहिलेकाहीँ उ भाउजूकै ओछ्यानमा निदाइदिन्थ्यो । बडो सकस सँग उचालेर अर्को ओछ्यानमा सुताउँथिन भाउजूले ।

मानेका दाइ इन्डियाबाट बेला बेला बिदामा आइरहन्थे । यो दसैँमा पनि मानेका दाइ आए यस पटक उसको  नयाँ घर बन्यो ।

टिनको चम्किलो छानो भएको मनेको घर तयार हुँदा म छ कक्षामा पढ्थेँ मने सातमा पढ्थ्यो । घरमा भुईँ तलामा दुइटा कोठा थिए । एउटा कोठामा भान्छा थियो र अर्को कोठामा बा आमा सुत्थे । माझी तलामा तिन वटा कोठा थिए । बार्दलीको बाटो भएर बाँके बनाएको कोठामा जाने गरी बनाएको थियो । त्यो कोठा दाइ भाउजूको थियो । मेरो हात समातेर यसरी मनले घरको कोठा चोटा चाहर्दै देखाएको थियो ।

माझकै तलामा मनेलाई पनि बेग्लै कोठा बनाइदिएका रहेछन् । उसको कोठामा दराज थियो पढ्ने टेबल पनि बनाइदिएका थिए । उ कोठामा भन्दा बार्दलीमा बस्न रमाउँथ्यो । टहटह लागेको जुनको किरणमा सलल बगेको आँधिखोला र जुनेलीमा चम्किरहेको बगर हेरेर मक्ख पर्थ्यो मने । घरको सबै भन्दा माथिल्लो तलामा अन्नपात भण्डारण गर्ने ठाउँ छुट्टाइएको थियो ।

बार्दलीमा बसेर पढ्थ्यो मने । भाउजूले राम्रो सँग पढाउँथिन । आइए पास गर्नुभाछ हाम्री भाउजू ले.. मनेले गर्व साथ सुनाउँथ्यो । हरि सर त जम्मा एसेल्सी ..मनेकी भाउजू सर भन्दा धेरै पढेकी  ! आहा हाम्री पनि त्यस्तै सिपालु भाउजू भएकी भए भन्ने मलाइ पनि लाग्थ्यो ।

समय बित्दै गयो समय सँगै आँधिखोलामा पानी पनि निकै बग्दै गयो । निमावि सम्मको हाम्रो त्यो स्कुलको पढाइ सकियो । म अर्कै स्कुलमा आठ कक्षा पढ्न गएँ । मने अघिल्लै वर्ष आठ पढ्न अर्कै स्कुल गइसकेको थियो । त्यसपछि भने मने सँग मेरो भेटघाट भएन । स्कुलका साथीहरू स्मृतिमा मात्र रहेका थिए ।

मैले नौ कक्षामा पढ्दा हाम्रो गाउँमा, स्कुलमा, बाटोघाटो र पँधेरामा एउटा हल्ला फैलियो । “देवर भाउजू बिग्रेको” त्यो खबर सुख्खा याम को डढेलो जसरी फैलिएको थियो । जहाँ जो दुई जना उभिएका छन् त्यही बारेमा नै कुरा गरिरहेका थिए । “भाउजूले आफ्नै छोरो जत्रै बालख देवरको पेट बोकी अरे” हल्लाको सार यत्ति थियो ।  

सुरुमा गाईं-गाईं गुईं गुईं गरेको सुनियो । पछि लौ घरबाट निकाले अरे भन्ने हल्ला फैलियो । त्यो समयमा मने दशमा पढ्थ्यो । हाम्रो स्कुल फरक थियो ।

भएछ के भने छेउ पट्टिको कोठामा मनेकी भाउजू सुत्ने गर्थिन भाउजूको कोठाको ठ्याक्कै बाहिर बार्दलीमा मने पढ्न बस्दथ्यो  । भाउजू आइए पास मने भर्खर दसमा पढ्दै गरेको । अहिले पनि हिसाब भूगोल र इतिहासमा मनेलाई भाउजूले नै सहयोग गर्थिन  ।

पहिला जस्तै अहिले पनि पढ्दा पढ्दै मने भाउजूकै ओछ्यानमा निदाईदिन्थ्यो । पाँच या छ कक्षामा पढ्दा जस्तो भाउजूले उसलाई उचालेर अर्को ओछ्यानमा सार्न सक्थिनन्  । त्यहाँ कुनै आकर्षण को विकास भएको थियो या त्यो सामीप्यता को दुरुपयोग भएको थियो या अन्य केही परिबन्द थियो मैले आङ्कलन गर्न सक्दिन । मने ले भाउजू लाई “आमा सरह” देख्न सकेन या भाउजूले मने लाई “छोरा सरह” व्यवहार गर्न सकिनन् र यो परिस्थिति  उत्पन्न भयो होला-अहिले म एकान्तमा बसेर कल्पना गरिरहन्छु ।

बाल्यकालमै व्यवहारिकताको बोझले थिचिएको मने अहिले कहाँ होला, के गर्दै होला, मथुरा भाउजू र मने सँगसँगै होलान् कि अलग भए होलान् ? बापतिको आरोपमा सात डाँडा कटाइएका उनीहरू फेरी फर्केर आँधी खोला को सेरोफेरोमा आउन पाए होलान् कि अझै सम्म पनि उनीहरूलाई घर फर्कन बन्देज नै होला? यस्तै यस्तै प्रश्न मनमा खेलिरहे..

र, मैले आज अचानक मनेलाई सम्झिएँ ।  

फोटो-इन्टरनेट (काल्पनिक)

अहिले बजारमा यौटा हल्ला व्याप्त छ, दुर्गेश थापालाई बहिस्कार गर्‍यो प्रतिष्ठानले भन्ने हल्ला । कलाकार  दुर्गेश थापालाई राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपालको केन्द्रीय कार्यसमितिले आफ्नो विधानको अधीनमा रही कारबाही गरेको हो । कारबाहीमा ‘बहिस्कार’ गर्ने कुरा कतै उल्लेख छैन र संस्थाको विधानमा कसैलाई बहिस्कार गर्न मिल्ने भनेर उल्लेख गरेको पनि छैन । त्यसैले दुर्गेश थापालाई प्रतिष्ठानले बहिस्कार गर्न मिल्दैन पनि ।

सत्य कुरा के हो भने दुर्गेश थापाले पटक पटक संस्थालाई अनादर गरेपछि (आरोपहरु), संस्थाका अनुरोधहरू लाई तिरस्कार गरेपछि र संस्थागत निर्णयहरू लाई लत्त्याएपछि संस्थाले उनले ग्रहण गरेको आफ्नो ‘आजीवन सदस्यता’ फिर्ता लिएको मात्र हो । सदस्यता फिर्ता सँगै अब दुर्गेश थापा सँग संस्थाले ‘संस्थागत सहकार्य’ गर्नेछैन –यो कारबाहीको अर्को पाटो हो । संस्थागत सहकार्य हुनको लागि संस्था प्रतिको इमानदारिता पनि प्रस्ट हुनुपर्छ जुन कलाकार थापामा देखिएन त्यसैले अब थापा सँग संस्थाले सहकार्य गर्नेछैन –निर्णयको सार यत्ति हो ।

संस्थागत सहकार्य भन्नाले कस्ता कुराहरू पर्लान् ? अथवा संस्थाबाट हुने सहयोग रोक्का भन्नाले कस्ता कस्ता सहयोग रोकिने हुन् ? यी विषयहरू प्रस्ट हुनु पर्दछ । जस्तै संस्थाले अहिले विदेशमा हुने  सांस्कृतिक कार्यक्रम को लागि भिसा प्राप्त गर्ने सहयोगी कागजपत्र ‘आबद्धता प्रमाणपत्र’ प्रदान गर्ने गरेको छ । संस्थाको पत्रलाई दूतावासहरूले विश्वास गरेर भिसा प्रदान गर्ने गरेको सबैलाई अवगत नै  छ । अब विदेश यात्रा गर्दा दुर्गेश थापाले संस्थामा आबद्ध रहेको प्रमाणपत्र पाउनेछैनन् । यो सामान्य कुरा हो प्रतिष्ठान को पत्र बेगर भिसा नै नपाउने भन्ने होइन, एक किसिमको सपोर्टिंग डकुमेन्ट कम हुने मात्र हो ।

प्रतिष्ठानको पत्र बेगर पनि धेरै कलाकारले विदेश यात्रा गर्ने गर्दछन् त्यो सहयोग रोक्का उनको लागि ठुलो विषय पनि हुँदैन होला किनभने उनले पटक पटक ‘आफू लोक कलाकार नभएको’ जिकिर गरिसकेका छन् र संस्था सँग कुनै लेनदेन या सम्बन्ध नभएकोले संस्थाले आफूलाई निर्देशन दिन नमिल्ने पनि बताउँदै आइरहेका छन् । यो संस्थाले आफू मातहत रहेका कलाकारले गरेको अनुशासन विपरीतका कामको लागि दिएको दण्ड भन्दा पनि दण्ड दिन नपरोस् भनेर संस्थाबाट बाहिर पठाएको विषय मात्र जस्तो हो । किनभने सदस्यता निलम्बन बाहेक अन्य कारबाही गर्ने कानुनी अधिकार प्रतिष्ठानको विधानमा उल्लेख छैन र विधान बाहिर गएर गरेको कारबाही कार्यान्वयन हुने सम्भावना देखिँदैन।

अब चर्चा गरौँ बहिस्कारको बारेमा – ‘यो बहिस्कार भन्ने शब्द आम बोलीचालीको भाषामा भन्दा भारतीय पञ्चायतले फैसला गर्ने ‘हुक्का पानी बन्द’ जस्तो होइन र संस्थाले त्यस्तो निर्णय गर्न पनि मिल्दैन । अहिले हुक्का पानी बन्दको निर्णय आएजस्तै हल्ला चलाइएको छ । सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले पनि भित्री कुरा नबुझी प्रतिक्रिया दिइहाल्ने गरेको देख्न पाइन्छ ।

अहिलेको जमानामा कसैलाई कसैले बहिस्कार गर्ने भन्ने प्रश्नै आउँदैन । प्रतिष्ठानले गरेको निर्णय भनेको ‘संस्थागत सहकार्य गरिने छैन’ भन्ने मात्र हो । कसैलाई ‘व्यक्तिगत सहकार्य गर्न बाट रोक लगाउने अधिकार’ प्रतिष्ठान सँग छैन पनि । हरेक कलाकार स्वतन्त्र छन् र आफूले चाहेको कलाकार सँग सहकार्य गर्न पाउँछन् त्यसमा संस्थाले रोक लगाउने या दुर्गेश सँग सहकार्य गर्नेलाई पनि कारबाही गर्ने भन्ने होइन । यहाँ सम्ममा कि प्रतिष्ठानले दुर्गेश सँग सहकार्य नगर्नु भनेर आफ्ना सदस्यहरूलाई निर्देशन दिएको पनि छैन र त्यसो गर्दैन पनि । 

‘संस्थागत सहकार्य नगर्ने’ निर्णयलाई ‘बहिस्कार गरेको भनेर जसरी कुरा बजारमा आएको छ त्यो शब्द चयनमा गल्ती भएको हो । प्रतिष्ठानका आफ्ना औपचारिक कार्यक्रमहरू हुन्छन् । दोहोरी गीत प्रतियोगिताहरू, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू, झाँकीहरू अनि अन्य औपचारिक र नियमित कार्यक्रमहरू हुन्छन् । जस्तै चर्चित र प्रतिष्ठित कलाकारलाई त्यस्ता कार्यक्रमहरूमा निमन्त्रणा गरिन्छ अतिथि बनाइन्छ अब दुर्गेश थापालाई त्यस्ता औपचारिक कार्यक्रमहरूमा निम्त्याइने छैन ।

दोहोरी प्रतियोगिताहरूमा पाहुना निर्णायकको रूपमा कलाकारहरू उपस्थित भएर आफ्ना बिचार राख्ने परम्परा छ त्यस्ता ठाउँमा पनि थापालाई बोलाइने छैन । प्रतिष्ठानले वार्षिक रूपमा अवार्ड कार्यक्रम गर्दै आइरहेको छ । अब दुर्गेश थापा खेलेका भिडियोहरू त्यो अवार्ड कार्यक्रममा समावेश हुने छैनन् । प्रतिष्ठानले भविष्यमा बनाउने श्रव्य दृश्य सामाग्रीमा उनलाई समावेश गरिने छैन ।

लोक कलाकार बिचमा विवाद हुँदा या कुनै सिर्जना मा प्रतिलिपि अधिकारको बारे विवाद हुँदा प्रहरीकहाँ या प्रतिलिपि रजिस्टार कार्यालयमा मुद्दा किनाराको लागि छलफल हुँदा प्रतिष्ठानलाई मध्यस्थताको लागि बोलाउने या राय लिने सामान्य प्रचलन छ त्यहाँ प्रतिष्ठानबाट तोकिएको प्रतिनिधि गएर मुद्दा मिलाउन सहयोग गर्ने या राय व्यक्त गर्ने सामान्य प्रचलन छ त्यसबाट कलाकारले राहत महसुस गरेको पनि हामीले अनुभव गरेका छौँ तर अब दुर्गेश थापाका आगामी विवादहरू समाधान गर्न प्रतिष्ठानले औपचारिक उपस्थिति जनाउने छैन ।

कलाकार बिमारी हुँदा सानै भए पनि आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कलाकारलाई प्रतिष्ठानको ‘कलाकार कल्याणकारी कोष’ ले सहयोग गर्दै आइरहेको छ । एकदमै निम्न आय भएका कलाकारहरूलाई सानै भए पनि भरथेग हुने गरेको छ । दुर्गेश थापालाई प्रतिष्ठानको त्यो सानो सहयोग को आवश्यक पर्ने अवस्था आइ नपर्ला तर संस्थागत सहयोग र सहकार्य नहुने कुरा यहाँ पनि लागु हुन्छ ।

अब राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपाल  र कलाकार दुर्गेश थापा बिच यी माथिका तमाम सहकार्यहरू अर्को निर्णय नभएसम्म हुनेछैनन् ।  अर्को निर्णय भन्नाले यो मुद्दाको पुनरावलोकन नहुने भन्ने हुँदैन । अहिले अनुशासन समितिको सिफारिसको आधारमा केन्द्रीय कार्यसमितिले गरेको निर्णय हो यो । दुर्गेश थापाले अझै पनि आफ्ना कुरा राख्न र संस्थाको दृष्टिकोणमा गलत ठहरिएका कुराहरू सुधार्न या आत्मालोचना गर्न चाहेमा संस्थाले आफ्नो निर्णयमा पुनरावलोकन गर्न नसक्ने भन्ने हुँदैन । संस्था सबैको साझा हो र हिजो न अटाएका मान्छेहरू आज संस्था भित्र छन् आज न अटाएकाहरू भोलि संस्था भित्र हुनेछन् । 

राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपाल केन्द्रीय कार्यसमितिका सदस्य दुर्गा पंगेनीको निजी विचार

 साथमा राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपाल, केन्द्रीय कार्यसमितिले जारी गरेको विज्ञप्ति